Nekropola sa stećcima Kalufi – Krekovi kod Nevesinja

Nekropola Kalufi u selu Krekovi u opštini Nevesinje najveća je nekropola stećaka u Bosni i Hercegovini. Broji 462 stećka, od čega 295 ploča, 150 sanduka, 3 sljemenjaka i 14 antičkih spolija u sekundarnoj upotrebi. Prostire se na površini od oko 18000 m 2. Stećci su klesani od krečnjaka boljeg kvaliteta, većinom pravilno oblikovani, ali ima primjeraka slabije obrade i čak amorfnih.
Selo Krekovi se nalazi na obroncima na južnom podnožju planine Crvanj. U tom području se nalaze i veća sela u Nevesinjskom polju. Kroz ili pored njih prolazila je trasa glavne antičke komunikacije koja je povezivala dijagonalno ovaj dio polja od jugoistoka ka sjeverozapadu, a na nju je nalegla i sadašnja cesta. Selo Krekovi i nekropola Kalufi iznad sela su malo izmaknuti istočno od pomenute trase. Do Krekova se dolazi asfaltiranim lokalnim putem iz Kifinog Sela.
Nevesinjsko polje je od praistorije, preko antike i srednjeg vijeka, zbog nemogućnosti prolaza kanjonom Neretve od Konjica do Salakovca (sjeverno od Mostara), bilo vrlo važno saobraćajno područje, jer se preko njega odvijao saobraćaj s jadranske obale u unutrašnjost. To je danas ekstenzivno naseljeno područje sa dobrim uslovima za uzgajanje stoke. Oko 1/3 zemljišta u polju je obradivo.
Veći broj praistorijskih naselja gradinskog tipa sa suhozidnim utvrdama nalazi se uz praistorijsku komunikaciju i uz prilazne puteve. U mnogima od njih kasnije su nastala i antička naselja, čiji su ostaci konstatovani u Udrežnju, Biogradu, Zovom Dolu, Lukavcu, Kifinu Selu (Drenovik), Postoljanima, Presjeci, Luci i Zaboranima.
Svi putevi iz Gatačkog polja (preko Zaloma), Uloga i Kalinovika (preko planine Morine), te Blagaja i Stoca (preko Trusine) sticali su se kod vrela Drenovik u Kifinu Selu. U Drenoviku, s obje strane Zalomke, razvilo se najveće rimskodobno naselje na Nevesinjskom polju. Iz srednjeg vijeka u Drenoviku se nalazi nekropola 124 izbrojana stećka (Bojanovski, 1988., 106-107; Bešlagić, 1971., 384 pod Kifino Selo).
U Ljetopisu popa Dukljanina pominje se župa Nevesinje ( Netusigne, Netusini) koja je pripadala Podgorju (Vego, 1957., 81; Dinić, 1978., 229), a sve skupa je bilo dio Huma, kasnije Hercegovine. Humska zemlja je priznavala vrhovnu vlast srpskih vladara Nemanjića od početka XIII do skoro polovine XIV vijeka. U najstarijim zvanično vođenim spisima dubrovačkog Notarijata i Kancelarije, iz 1278. godine, pominje se tvrgovina robljem iz raznih bosankih i hercegovačkih mjesta, a među ostalim i iz Nevesinja (Kovačević Kojić, 1978., 25, napomena 40).
Od 1303. do 1306. godine gospodar župe Nevesinje je bio Konstantin Nemanjić, sin srpskog kralja Milutina. U to vrijeme pojavljuje se na istorijskoj pozornici vojvoda Poznanj Purčić. On je kasnije, 1327. godine, bio svjedok, zajedno sa braćom, na poveljama Stjepana II Kotromanića, sa titulom “vojvoda i župan od Zagorja i Nevesinja”. Istovremeno je bio i podanik kralja Dušana. Purčići su vlastela koja je prešla na stranu Bosanaca kad su ovi počeli prodirati u dolinu Neretve (Dinić, 1967.,40). U to doba, 1391. godine, zapisan je jedan usamljeni slučaj da domaći čovjek iz Nevesinja postaje dubrovački građanin (Kovačević-Kojić, 117).
Od 1347. godine, kada su potpala pod bosansku vlast za vladavine bana Stjepana II Kotromanića, a naročito u prvoj polovini XV vijeka, mjesta iz Nevesinjskog polja se često pominju u dokumentima u Dubrovniku: Konac Polje, Sileno in Nevesigne, Nevesigne de Tucepe, campo Nevesigne, in Nevesinje in Postolach, de Vrangodol de Nevesigne. Podaci se javljaju u vezi sa pljačkom, službom, prodajom roblja, ili sitnom i pojedinačnom dovozu robe (Kovačević-Kojić, 1978., 114, 117-120).
Od kraja XIV vijeka do 1404. godine Nevesinjem vladaju Sankovići. Porodična nekropola Sankovića je u obližnjem selu Biskupu kod Glavatičeva u Komskoj župi (Vego, 1957., 149).
Sandalj Hranić je slomom porodice Sankovića 1404. godine proširio vlast i nad ovim područjem. Godine 1406. boravio je u Nevesinju (Dinić, 1978., 185, nap. 24), kada je uveo i carinu na Konac polju (Vego, 1957., 51). Još u prvoj  deceniji XV vijeka cijela župa se naziva Nevesinje, dok se mjesto Nevesinje pominje u dubrovačkim arhivskim spisima tek 1429. godine, a 1435. godine pominje se i glavni župski grad – utvrđenje Vjenačac (Vinačac) sa podgrađem. Jedna od rijetkih zajednica pripadnika Bosanske crkve na teritoriji srednjovjekovnog Huma zabilježena je oko Nevesinja, tj. u Konac polju (Ćirković, 1964., 320).
Osmanlije su zauzele Nevesinje između 1465. i 1466. godine. Do 1468. godine Nevesinje je granica oblasti hercega Vlatka koje su se završavale negdje na Trusini, dok je Nevesinjsko polje pod osmanskom vlašču (Dinić, 1978., 262). U jednom aktu Dubrovačkog arhiva iz 1469. godine pominje se Husein vojvoda u Nevesinju.
Ukrasi na nekropoli Kalufi su ograničeni na nekoliko motiva kao što su: statusni motivi – mač, štit kao heraldički znak, mač i štap; od simboličnih motiva – rozeta, polumjesec, plastične polujabuke i krst: obični, sa dvostrukim poprečnim krakom ili sidrom na završecima krakova, i antropomorfni. Od dekrorativnih motiva ponavljaju se tordirani vijenci i krugovi. Zastupljene bordure na nekoliko spomenika su u vidu tordirane trake ili povijene lozice sa trolistovima. Raspored motiva je vrlo pojednostavljen. Najčešće se javljaju na vodoravnoj strani ploča ili sanduka, sami, a ponekad u kombinaciji najviše da dva do tri motiva.
Arhitektonski motiv se javlja na jednom sanduku čije su sve uspravne plohe ukrašene “saracenskim” arkadama.
Nekropola Kalufi se po odabiru i obradi ukrasnih motiva uklapa u ostale nekropole Nevesinjskog polja, ali i mnogo šire, u nekropole na području istočne Hercegovine XIV i XV vijeka. Kako se u blizini nalazi i mala nekropola Rajkov kamen sa krstačom, a krstača ima i na nekoliko lokaliteta u Nevesinjskom polju, nekropola u Krekovima je vjerovatno služila kao aktivno groblje i početkom XVI vijeka.
Danas, na žalost, veći broj spomenika strada od atmosferskih uticaja, a mnogi su utonuli u zemlju. Nekoliko primjeraka visokih sanduka i sljemenjaka je prevaljeno. Neke ploče i sanduci su okrnjeni i raspucali, a ploče su i prelomljene na dva i više komada. Nasred nekropole vide se tragovi paljenja smeća. U odnosu na stanje šezdesetih godina XX vijeka, stećci su još više obrasli lišajevima, tako da se danas ukrasi na pojedinim stećcima jedva prepoznaju.
(Ovaj tekst je skraćena i blago prerađena verzija teksta iz Odluke koju je donijela Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine, kojom se istorijsko područje nekropole sa stećcima Kalufi u Krekovima proglašava nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine)
Fotografije: Jovan Vidaković i Igor Dutina

Comments

comments